Schakel JavaScript in om gebruik te kunnen maken van deze website.
Justitiële dwaling
Noorland Juristen Menu

Justitiële dwaling

Een justitiële dwaling is een rechterlijke dwaling of een eenzijdige dwaling van een openbaar aanklager of de jury, waarbij iemand op wie geen schuld rust langdurig wordt vervolgd.

Dwalingen kunnen bij alle misdrijven optreden. De meest geruchtmakende dwalingen komen doorgaans tot uiting in zaken waarbij hoge straffen (kunnen) worden toegekend, bijvoorbeeld moordzaken. De laatste jaren tekent zich een groeiende belangstelling af in rechterlijke dwalingen. Dankzij nieuwe forensische technieken, met name op het gebied van het DNA-onderzoek, kan voorheen onbruikbaar bewijsmateriaal worden gebruikt om rechterlijke dwalingen in eerder gevoerde rechtszaken aan het licht te brengen.


Oorzaken

+
Justitiële dwalingen ontkrachten de stelling dat een onschuldige niets te vrezen zou hebben. Het roept echter de vraag op hoe het mogelijk kan zijn dat een onschuldige niet alleen vervolgd maar ook (tot lange gevangenisstraffen of ter dood) kan worden veroordeeld. Meestal is er een complex van factoren. Veelgenoemde factoren zijn:

  • De verdachte heeft het misdrijf zelf bekend, al dan niet onder (ontoelaatbare) druk of in ruil voor strafvermindering.
  • De verdachte ziet van hoger beroep af uit angst tot een nog zwaardere straf te worden veroordeeld.
  • Bevooroordeeldheid van de politie, justitie, rechter of jury.
  • Een door het slachtoffer gedane valse aangifte.
  • Achterhouden of kwijtraken van bewijs door de politie of justitie.
  • Manipulatie van bewijsmateriaal, getuigenverklaringen of zelfs meineed.
  • Getuigenverklaringen die niet blijken te kloppen, onduidelijk zijn, of waar achteraf bezien te veel of juist te weinig gewicht aan wordt toegekend.
  • Over- of onderschatting van getuigen-deskundigen.
  • Fouten in het forensisch onderzoek, bijvoorbeeld contaminatie van bewijsmateriaal, of verwisseling van monsters.
  • Dwaling van de jury, al dan niet onder (opzettelijke) externe beïnvloeding.
  • Opzettelijke manipulatie door de ware schuldige.
  • Scoringsdrang, politieke of carrièregerichte motieven, en angst voor gezichtsverlies bij politie en justitie.

In showprocessen is er vaak eveneens sprake van een justitiële dwaling, waarbij de instrumenten van het strafrecht door de overheid worden misbruikt om ongewenste personen te elimineren.


Gevolgen

+
Wanneer iemand direct of zeer snel na de terdoodveroordeling geëxecuteerd wordt, is de dwaling onherroepelijk. Justitiële dwalingen zijn dan ook als argument aangehaald tegen de doodstraf. Wel is het mogelijk dat iemand postuum gerehabiliteerd wordt en zijn veroordeling wordt vernietigd, maar deze persoon is natuurlijk dan wel dood en kan niet meer tot leven worden gewekt. In de Verenigde Staten worden terdoodveroordeelden daarom eerst langduring in de gevangenis opgesloten, zodat eventueel bevrijdend bewijsmateriaal tevoorschijn kan komen. De keerzijde hiervan is echter dat terdoodveroordeelden jarenlang in de dodencellen moeten verblijven, met de bijbehorende onzekerheid, wat als een kwelling wordt ervaren.

Gevangenisstraf kan echter ook een zware tol eisen van de veroordeelde en zijn familie, zowel lichamelijk als geestelijk. Daarbij is de veroordeelde een stuk van zijn leven 'ontnomen'. Zelfs na rehabilitatie ondervinden ten onrechte veroordeelden bovendien nog maatschappelijke negatieve gevolgen van hun veroordeling. Ze hebben soms te maken met pesterijen, bedreiging of zelfs mishandeling van personen die van hun schuld overtuigd zijn of familie van het slachtoffer, kunnen geen baan (op niveau) meer vinden omdat ze ineens een 'gat' in hun c.v. hebben of omdat de werkgever uit principe geen 'ex-bajesklant' wil aannemen, en ze kunnen een latente vrees voor de politie of overheid in het algemeen ontwikkelen, waardoor ze ook niet meer naar de politie durven te stappen.


Compensatie

+
De regels voor schadevergoeding verschillen van land tot land. In sommige landen is dit recht in de wet of zelfs de grondwet vastgelegd. In andere landen is dit aan een aantal regels gebonden, zoals voorwaarden of een maximumbedrag. Ook is het mogelijk dat er wettelijk niets is geregeld en dat de veroordeelde zijn toevlucht moet nemen tot een algemene onrechtmatige daad-actie. In sommige gevallen blijft het slachtoffer van de justitiële dwaling met lege handen achter, wanneer in het land in kwestie de overheid niet (civiel) aansprakelijk kan worden gehouden op basis van het 'the king can do no harm'-principe.


Aandacht in Nederland

+
In Nederland bleek in september 2005 dat bij de rechtszaak over de Schiedammer parkmoord bij het OM bekend ontlastend bewijs niet aan de rechter is voorgelegd. Volgens het Openbaar Ministerie zou dat niet bewust gebeurd zijn. De vraag of dat al of niet bewust is gebeurd lijkt echter van minder belang. De zaak toonde aan dat het in Nederland mogelijk is dat een rechter tot een veroordeling komt zonder alle beschikbare informatie te kennen.

De ophef rond deze zaak leidde tot hernieuwde belangstelling voor eerdere, bekende, rechterlijke dwalingen. Door sommige critici van de Nederlandse rechtspleging wordt gewezen op een terugkerend patroon bij deze zaken. Zowel politie als justitie wordt verweten dat ze niet onbevooroordeeld naar de feiten en de waarheid zoekt, maar zo snel mogelijk de zaak rond probeert te krijgen. Er zou onvoldoende zelfkritisch vermogen (tunnelvisie) zijn bij die organisaties.

Door de Schiedammer parkmoord is ook de positie van het Nederlands Forensisch Instituut ter discussie komen te staan. Dit instituut heeft in Nederland een monopoliepositie voor gecompliceerde forensische onderzoeken, vooral op het gebied van DNA-onderzoek. Een onafhankelijke contra-expertise is daardoor voor een advocaat of verdachte nauwelijks te verkrijgen.

De Commissie evaluatie afgesloten strafzaken (CEAS) is begin 2006, eveneens naar aanleiding van de Schiedammer parkmoord, ingesteld.

Op 28 november 2006 heeft op de Universiteit van Tilburg het symposium Dubieuze Zaken plaatsgevonden. Aan bod kwamen de Rotterdamse carnavalsmoord, Schiedammer parkmoord en Deventer moordzaak.



Volg ons op Facebook!
► Facebookpagina